Geveltekenfonds Utrecht

STICHTING

Het bestuur van het Geveltekenfonds Utrecht, bestaat momenteel uit de volgende leden:
J. Scheffer voorzitter
P. Krijnen secretaris
S. Weide
R. Battes
M.G. de Bruijn

INLEIDING

'De Drie Leuwerickgen', 'Eertijts De Witte Pau', 'Daer Goude Brogade Uythangt', 'De Kalkoensche Haan', 'Drie Gravesantsche
Kasen', 'De Drie Moriaenen', 'De Vergulde Druif', 'De Witte Spaensche Deken' - zo klonk drie eeuwen geleden het Utrechtse
adresboek. Namen als deze stonden op uithangborden en gevelstenen aan de hand waarvan een bezoeker in de nauwe, kronke-
lende straatjes en langs de grachten van de stad een adres kon vinden. De bewoners deden hun best, met een gevelteken zo
goed mogelijk op te vallen, zodat hun huis of nering onmiddellijk te zien was. Dit rommelige maar schilderachtige straatbeeld
verdween toen de exact ingestelde Fransen op het eind van de achttiende eeuw huisnummers introduceerden. In onze tijd,
waarin de interesse voor het historisch erfgoed groeit, worden oude huisnamen en gevelstenen weer in ere hersteld.

Door de eeuwen heen
Het uithangteken als mededeling aan de gevel, bestemd voor de voorbijganger, is geen West-Europese uitvinding. Veel vroeger al
kende Egypte geveltekens in de vorm van een zuil met een inscriptie of een afbeelding bij huizen. Maar in de Oosterse wereld
had het gevelteken als mededeling aan de voorbijganger geen grote populariteit. De noodzaak van het opmerkzaam maken op
bepaalde koopwaar was er niet echt, omdat bedrijven per soort in bepaalde wijken waren geconcentreerd. Hetzelfde geldt voor
Griekenland, waar handelswaren op de markt werden verkocht.
Geveltekens werden wel door de Romeinen veelvuldig gebruikt. Dit blijkt uit diverse historische geschriften, bijvoorbeeld van Gai us Plinius Secundus in zijn Historia Naturalis (77 na Chr.). Plinius schrijft dat in Rome Lucius Mummius als eerste een beschilderd bord aan de buitenkant van zijn huis hing. De bewoners
van Pompeji lieten een grote hoeveelheid geschilderde en gebeitelde tekens en vluchtige graffiti op de muren van hun huizen
achter. We zien er naambordjes als 'Aemilius Celer hic habitat' (Aemilius Celer woont hier). Ambachtslieden maakten reclame
door middel van kleine stenen reliëfs. Wijnhuizen hadden als uithangteken een krans van druivenbladeren en uithangborden met
de afbeelding van slaven die een wijnzak dragen of van Bacchus die druiven perst. Posthuizen droegen een leren emmer voor het
deponeren van perkamentrollen. Herbergen voerden een bladerkrans als uithangteken.

Over geveltekens in de eerste eeuwen na de Romeinse tijd weten we weinig, maar kennelijk bleef het gebruik ervan ge-
handhaafd, want de late middeleeuwer herkende op zijn kruis- of bedevaartstocht de herberg aan een uitgehangen kruis, of aan
uithangborden met afbeeldingen van heiligen, de Drie Koningen of Maria. Dit gebruik van uithangborden aan wijnhuizen en her-
bergen is bijvoorbeeld op schilderijen van Jeroen Bosch en Pieter Brueghel te zien. Ook hier hadden geveltekens een wervende
functie, want naast het bestaan van gespecialiseerde markten zoals de vismarkt, de korenmarkt en de ganzenmarkt bestond er
een veel grotere spreiding van bedrijven over de stad.

Bloeitijd
Met de opkomst van de steden en de groeiende welvaart nam het aantal geveltekens toe en kreeg de heraldiek invloed op het
gevelteken. Krijgshaftige edelen droegen als herkenning tijdens de strijd, het toernooi of het ridderfeest op hun kledij en schilden
bontgekleurde wapenbeelden en helmtekens. Al gauw verschenen deze symbolen op uithangborden en later als gevelstenen
aan de gevels van hun kastelen en nabijgelegen herbergen. De samenstelling van het gevelteken werd nu afhankelijk van
de toegepaste bouwmaterialen van het huis. Het straatbeeld in Utrecht werd in de Middeleeuwen voornamelijk bepaald door
houten huizen met luifels. Deze luifels hingen vol met uithangborden en houten uitsteektekens, die weldra een belemmering
vormden voor het doorgaande verkeer in de nauwe straatjes.
Omdat huisnummers niet bestonden, werd elk huis herkenbaar aan zijn afbeelding, die gebeiteld of geschilderd was aan gevel
of luifel. Eigenaren lieten een stichtingssteen aanbrengen en gaven hun huis een naam, geïnspireerd op hun plaats van her-
komst, beroep of achternaam. Huisnamen kwamen in Utrecht al vanaf de veertiende eeuw voor en van bijna elk huis aan de
Oudegracht is de naam bekend. Het Huis ten Hert bijvoorbeeld is een middeleeuws stenen grachtenhuis (Oudegracht 86) waar
in 1316 Beernt van den Hert woonde. Payenborch, naar de naam van de familie Paye die tussen 1300 en 1400 Oudegracht 320
bewoonde. Huis Loenersloot (1579) werd genoemd naar de ei genaar jonkheer Joost van Aemstell van Mijnden, Heer van Loe-
nersloot. Klein Fresenburg (Oudegracht 111) ontleent zijn naam aan Lambrecht Frese, die in 1310 vanwege een ruzie uit Utrecht
werd verbannen. Klein Fresenburg, dat oorspronkelijk deel uit maakte van het grote huis Fresenburg, werd in 1569 tot zelfstandig huis verbouwd.

Na de zestiende eeuw ging men in de bouw van huizen meer steen toepassen, hoewel men nog steeds veel hout in de gevels
gebruikte. Om uitslaande branden tegen te gaan kwam in 1610 het verbod op het maken en onderhouden van houten gevels en
werd de 'precario' ingesteld, een belasting op houten uithangtekens. Nadere bepalingen stonden in 1642 in de 'Orde op het
Timmeren'. Als reactie hierop groeide het aantal stenen huizen, de houten luifel verdween en maakte plaats voor de gladde ge-
vel. En zo kwam de gevelsteen in de mode. Deze werd meestal vervaardigd van de goed te bewerken Bentheimer zandsteen en
was vaak in uitbundige kleuren beschilderd. Tevens werd hardsteen toegepast. Hoewel de naam van de architect van het huis
soms overgeleverd is, zijn de steenhouwers meestal anoniem gebleven.
De Gouden Eeuw geldt als de bloeitijd van het gevelteken: kleurige uithangborden, gevelstenen en uithangtekens beheersten
het straatbeeld en trokken de aandacht van de voorbijganger. De meeste geveltekens vond men in welvarende steden langs
belangrijke handelswegen en vaarroutes: Amsterdam, Haarlem, Dordrecht, Hoorn, Zwolle, Maastricht en Utrecht. Een vreemde-
ling kon zijn weg in de stad op deze manier goed vinden: geveltekens hadden een plaatsbepalende functie. Het gebruik kwam
in de loop van de tijd bij alle lagen van de bevolking voor. Bierbrouwers, bakkers, grutters, vishandelaren, zakkendragers,
schoenmakers en slagers ('Het Zwarte Varken', 'Inde Vetten Os') maakten aan hun winkels reclame voor hun producten. Vanaf
de Middeleeuwen werd de vishandel gedreven op de Vismarkt. Prachtige huisnamen treft men ook nu nog aan. 'De Meermin',
'De vergulde Elgher', 'Het Marktschip van Delft', 'De Salm', 'De Schelvisch', 'De gekroonde Carper'. Graanhandelaren woonden
op het Neude, deze 'coorncopers' noemden hun huizen 'De Drie Vergulde Corenaeyeren' (1639) en 'De Vergulde Coornsack' (1686). Ambachtslieden als smeden, metselaars ('In de Gekroonde Troffel' en schrijnwerkers ('De Spijkerboor') vermeldden hun naam of beeldden hun gereedschap af op de gevel. Op de Voorstraat in Utrecht hing bij de blauwverver een bord met de tekst: 'De Blauwe Hant'. Kappers, chirurgijns, vroedvrouwen en apothekers ('Daer die Vergvlde Vijsell wthangt') hadden hun eigen uithangtekens. Op torens, kerken, kloosters, gasthuizen, 'cameren', weeshuizen en openbare gebouwen verschenen fundatiestenen voorzien van uitgebreide teksten en wapens.
Het Jansveld diende als eindpunt voor vrachtrijders en marktbezoekers. Hier stalden ze hun paarden en wagens en overnachtten zonodig in een herberg. Hier vond men dan ook veel stal houderijen annex herbergen met namen als 'Den Ouden Edelen Baas', 'Het Huyrpeert', 'De Postpaarden', ''t Bonte Lam', 'Den Orangenboom', 'De Drie Roscammen'. Twee gevelstenen (Jans veld 41, 43) herinneren nog aan deze laatste herberg. Tot 1845 wordt 'De Drie Roscammen' als logement met stalling vermeld.
Hoewel de herberg niet aan de sloop ontkwam, zijn de gevelstenen bewaard gebleven en op de nieuwe panden aangebracht.
Ook bij molenaars was de gevelsteen geliefd. De vele molens die Utrecht in de achttiende eeuw rijk was werden van fundatiestenen voorzien. In 1745 bouwden de molenaars Govert van Rhijn en Bernardus Sonnenberg een stenen molen op het Paardenveld, die de naam 'Rijneson' kreeg.
Aan het gebruik van geveltekens kwam een einde toen de Fransen in 1795 de Nederlanden bezetten. Via de Tolsteegpoort trokken de legers op 17 januari van dat jaar Utrecht binnen. Al op 1 februari besloot het stadsbestuur, de Municipale Raad, 'omme alle de huizingen en cameren binnen de stad staande, te doen nummeren als meede omme ieder compagnie off wijk een letter te geeven van A tot H incluis om reedenen dat men hierdoor de inquartiering beeter kan reguleeren [?].' Alleen Wijk c bestaat nu nog in Utrecht.
De noodzaak om door middel van een gevelteken op te vallen werd minder. De reclamefunctie bleef echter intact. Toen omstreeks 1880 de massareclame opkwam prezen muurschilderingen en fel gekleurde geëmailleerde borden artikelen aan.

De negentiende en de twintigste eeuw
In de negentiende eeuw veranderde de soms nog middel eeuwse structuur van veel steden radicaal, zo ook in Utrecht.
De stadsmuren, wallen, bastions, poorten, torens en bolwerken werden geslecht, waarna architect J.D. Zocher jr. plantsoenen en
singelgrachten ontwierp. De voorgevels van de huizen binnen de singels veranderden eveneens: strakke lijstgevels en grotere ramen zonder luiken werden geliefd. De opkomst van gespecialiseerde winkels bracht veranderingen met zich mee bij de inrichting van het be-
gane grondgedeelte en bij de omlijsting van de onderpui. Dit bleek catastrofale gevolgen te hebben voor de geveltekens.
In de eerste catalogus van het Centraal Museum uit 1838 werden drie gevelstenen beschreven.Tussen 1878 en 1928 ontstond het grootste gedeelte van de collectie geveltekens, waaronder uithangborden en gevelstenen. Rond 1930 vond een grote sloop plaats van zeventiende-eeuwse panden, zodat de straten van de binnenstad verbreed konden worden voor het toenemende gemotoriseerde verkeer. Verpauperde buurten verdwenen eveneens en in 1970 maakte het oude stationskwartier plaats voor
een modern winkelcentrum: Hoog Catharijne. Hierdoor nam de interesse voor het behoud van monumenten toe. De historische
kern met zijn vele kerken en monumentale panden moest intact blijven. Zo vonden grootschalige restauraties plaats, waarbij de-
tails niet over het hoofd werden gezien. Huisnamen werden in hun oude glorie hersteld, gerestaureerde en nieuwe gevelste-
nen verfraaiden de oude binnenstad.
Het aanbrengen van gevelstenen gebeurt tot op de huidige dag. Gedenkstenen en eerste steenleggingen zijn populair. Daar-
naast stimuleert de Gemeente Utrecht sinds 1989 - in het kader herstelplan geveltekens historische binnenstadhuiseigenaren om oude huisnamen en gevelstenen terug te brengen in het straatbeeld. De eerste gevelsteen van dit plan is 'de ijzeren hoet', in 1989 aangebracht op Oudegracht 293.
De huisnaam stamt van een uithangbord uit 1637. Deze steen is vervaardigd door de Utrechtse steenhouwer Koos Boomstra, die sindsdien voor de Oudegracht een tiental gevelstenen ont wierp. De belangstelling voor het gevelteken werd in 1698 gewekt door Jeroen Jeroense. Onder het pseudoniem Hieronymus Zweerts begon hij bij wijze van ontspanning op last van zijn arts in 1682 aan een vierdelig boekwerk onder de titel Koddige en ernstige opschriften op luijffels, wagens, glazen, uithangborden en andere tafereelen van langerhand bij een gezamelt en uitgeschreven door een liefhebber derzelve. In 1866 verscheen in Engeland History of Signboards from the Earliest Times to the Present Day, geschreven door Jacob Larwood en John Camden Hotten. Dit werk en de publicatie van Jeroen Jeroense inspireerden J. van Lennep en J. ter Gouw tot hun boeken over uithangtekens.
In 1868 verscheen deze uitgave onder de titel De uithangteek ens, in verband met Geschiedenis en Volksleven beschouwd, in
1869 gevolgd door Het Boek der Opschriften, Een bijdrage tot de Geschiedenis van het Nederlandsche Volksleven. Van Lennep en
Ter Gouw verstaan onder door hen zelf geïntroduceerde begrip
'uithangteekens':
1 uithangborden
2 gevelstenen: gebeeldhouwde reliëfs, in de gevel ingemetseld
3 uithangende of uitstekende figuren
4 figuren in het snijraam, gebeeldhouwd of geschilderd
5 figuren op de luifel, geschilderd of in hout daarop geplaatst
6 figuren op de deur of op de luiken geschilderd
7 figuren op de geveltop(waaronder windwijzers kunnen voorkomen)
8 figuren op kratten of panelen van wagens, geschilderd of gebeeldhouwd
9 figuren op hakkeborden, mastschilden en kliks
10 figuren op hekken van tuinen en velden
11 opschriften en rijmen zonder illustratie
12 figuren en namen in daken (bijvoorbeeld door middel van verschillende kleuren dakpannen).

Deze uithangtekens dienen wel vanaf de openbare weg zichtbaar te zijn, zodat alles wat zich binnen de gebouwen bevindt, maar ook voorstellingen en opschriften op graftombes en zerken, door hen niet als uithangteken worden beschouwd. Het belang van de werken van Van Lennep en Ter Gouw is bijzonder groot: nog steeds wordt uit deze voor die tijd volledige overzichten geciteerd. Er is nadien geen overzichtswerk verschenen.
Interessant voor de geveltekens van de stad Utrecht is het manuscript dat Nicolaas van der Monde omstreeks 1840 vervaardigde onder de titel 'Afbeeldingen, allen naar de natuur, van oude vermaarde gedenkstenen, met wapenen, opschriften, beeldhouwwerk in de gevels der onderscheidene huizen'. Hierin heeft Van der Monde een overzicht verzameld van 138 ingekleurde tekeningen. Het is niet bekend hoe hij te werk ging. Vermoedelijk heeft hij ter plekke aantekeningen gemaakt en deze vervolgens thuis uitgewerkt.2 Deze boekhandelaar, uitgever en historicus is voor de Utrechtse geschiedschrijving van groot belang geweest. Hij gaf het Tijdschrift voor geschiedenis, oudheden en statistieken van de provincie en stad Utrecht (vanaf 1835) uit en schreef het driedelige werk Geschied- en oudheidkundige beschrijving van de pleinen, straten, stegen, waterleidingen, wedden, putten en pompen der stad Utrecht [?] (1844-1846).

Wat is een gevelteken?
Een definitie van een gevelteken valt moeilijk te geven. Het trekken van een grens is geen gemakkelijke zaak en heeft een zekere willekeur in zich. Bij de inventarisatie van geveltekens is het Utrechts Gevelteken Fonds uitgegaan van de opsomming die Van Lennep en Ter Gouw geven. Bovenlichten, muurankers en lichtbalken zijn buiten de rubricering gebleven. Het aantal ru brieken is nu teruggebracht tot vijf:
1 gevelstenen
2 figuren op of aan de gevel
3 afbeeldingen en opschriften op gevels en balken
4 uithangborden
5 overige afbeeldingen.

Voor de stad Utrecht vormen de stenen het belangrijkste deel van de geveltekens. Daarom is hierin een onderverdeling aan-
gebracht:
a figuratieve gevelstenen
b wapenstenen
c stenen met een spreuk
d gedenkstenen
e naamsaanduidingen
f overige afbeeldingen.

GEVELTEKENFONDS UTRECHT
GEVELSTENEN	ACHTERGROND	STICHTING	PUBLICATIES	CONTACT	LINKS
STICHTING Het bestuur van het Geveltekenfonds Utrecht, bestaat momenteel uit de volgende leden: J. Scheffer voorzitter P. Krijnen secretaris S. Weide R. Battes M.G. de Bruijn INLEIDING 'De Drie Leuwerickgen', 'Eertijts De Witte Pau', 'Daer Goude Brogade Uythangt', 'De Kalkoensche Haan', 'Drie Gravesantsche Kasen', 'De Drie Moriaenen', 'De Vergulde Druif', 'De Witte Spaensche Deken' - zo klonk drie eeuwen geleden het Utrechtse adresboek. Namen als deze stonden op uithangborden en gevelstenen aan de hand waarvan een bezoeker in de nauwe, kronke- lende straatjes en langs de grachten van de stad een adres kon vinden. De bewoners deden hun best, met een gevelteken zo goed mogelijk op te vallen, zodat hun huis of nering onmiddellijk te zien was. Dit rommelige maar schilderachtige straatbeeld verdween toen de exact ingestelde Fransen op het eind van de achttiende eeuw huisnummers introduceerden. In onze tijd, waarin de interesse voor het historisch erfgoed groeit, worden oude huisnamen en gevelstenen weer in ere hersteld. Door de eeuwen heen Het uithangteken als mededeling aan de gevel, bestemd voor de voorbijganger, is geen West-Europese uitvinding. Veel vroeger al kende Egypte geveltekens in de vorm van een zuil met een inscriptie of een afbeelding bij huizen. Maar in de Oosterse wereld had het gevelteken als mededeling aan de voorbijganger geen grote populariteit. De noodzaak van het opmerkzaam maken op bepaalde koopwaar was er niet echt, omdat bedrijven per soort in bepaalde wijken waren geconcentreerd. Hetzelfde geldt voor Griekenland, waar handelswaren op de markt werden verkocht. Geveltekens werden wel door de Romeinen veelvuldig gebruikt. Dit blijkt uit diverse historische geschriften, bijvoorbeeld van Gai us Plinius Secundus in zijn Historia Naturalis (77 na Chr.). Plinius schrijft dat in Rome Lucius Mummius als eerste een beschilderd bord aan de buitenkant van zijn huis hing. De bewoners van Pompeji lieten een grote hoeveelheid geschilderde en gebeitelde tekens en vluchtige graffiti op de muren van hun huizen achter. We zien er naambordjes als 'Aemilius Celer hic habitat' (Aemilius Celer woont hier). Ambachtslieden maakten reclame door middel van kleine stenen reliëfs. Wijnhuizen hadden als uithangteken een krans van druivenbladeren en uithangborden met de afbeelding van slaven die een wijnzak dragen of van Bacchus die druiven perst. Posthuizen droegen een leren emmer voor het deponeren van perkamentrollen. Herbergen voerden een bladerkrans als uithangteken. Over geveltekens in de eerste eeuwen na de Romeinse tijd weten we weinig, maar kennelijk bleef het gebruik ervan ge- handhaafd, want de late middeleeuwer herkende op zijn kruis- of bedevaartstocht de herberg aan een uitgehangen kruis, of aan uithangborden met afbeeldingen van heiligen, de Drie Koningen of Maria. Dit gebruik van uithangborden aan wijnhuizen en her- bergen is bijvoorbeeld op schilderijen van Jeroen Bosch en Pieter Brueghel te zien. Ook hier hadden geveltekens een wervende functie, want naast het bestaan van gespecialiseerde markten zoals de vismarkt, de korenmarkt en de ganzenmarkt bestond er een veel grotere spreiding van bedrijven over de stad. Bloeitijd Met de opkomst van de steden en de groeiende welvaart nam het aantal geveltekens toe en kreeg de heraldiek invloed op het gevelteken. Krijgshaftige edelen droegen als herkenning tijdens de strijd, het toernooi of het ridderfeest op hun kledij en schilden bontgekleurde wapenbeelden en helmtekens. Al gauw verschenen deze symbolen op uithangborden en later als gevelstenen aan de gevels van hun kastelen en nabijgelegen herbergen. De samenstelling van het gevelteken werd nu afhankelijk van de toegepaste bouwmaterialen van het huis. Het straatbeeld in Utrecht werd in de Middeleeuwen voornamelijk bepaald door houten huizen met luifels. Deze luifels hingen vol met uithangborden en houten uitsteektekens, die weldra een belemmering vormden voor het doorgaande verkeer in de nauwe straatjes. Omdat huisnummers niet bestonden, werd elk huis herkenbaar aan zijn afbeelding, die gebeiteld of geschilderd was aan gevel of luifel. Eigenaren lieten een stichtingssteen aanbrengen en gaven hun huis een naam, geïnspireerd op hun plaats van her- komst, beroep of achternaam. Huisnamen kwamen in Utrecht al vanaf de veertiende eeuw voor en van bijna elk huis aan de Oudegracht is de naam bekend. Het Huis ten Hert bijvoorbeeld is een middeleeuws stenen grachtenhuis (Oudegracht 86) waar in 1316 Beernt van den Hert woonde. Payenborch, naar de naam van de familie Paye die tussen 1300 en 1400 Oudegracht 320 bewoonde. Huis Loenersloot (1579) werd genoemd naar de ei genaar jonkheer Joost van Aemstell van Mijnden, Heer van Loe- nersloot. Klein Fresenburg (Oudegracht 111) ontleent zijn naam aan Lambrecht Frese, die in 1310 vanwege een ruzie uit Utrecht werd verbannen. Klein Fresenburg, dat oorspronkelijk deel uit maakte van het grote huis Fresenburg, werd in 1569 tot zelfstandig huis verbouwd. Na de zestiende eeuw ging men in de bouw van huizen meer steen toepassen, hoewel men nog steeds veel hout in de gevels gebruikte. Om uitslaande branden tegen te gaan kwam in 1610 het verbod op het maken en onderhouden van houten gevels en werd de 'precario' ingesteld, een belasting op houten uithangtekens. Nadere bepalingen stonden in 1642 in de 'Orde op het Timmeren'. Als reactie hierop groeide het aantal stenen huizen, de houten luifel verdween en maakte plaats voor de gladde ge- vel. En zo kwam de gevelsteen in de mode. Deze werd meestal vervaardigd van de goed te bewerken Bentheimer zandsteen en was vaak in uitbundige kleuren beschilderd. Tevens werd hardsteen toegepast. Hoewel de naam van de architect van het huis soms overgeleverd is, zijn de steenhouwers meestal anoniem gebleven. De Gouden Eeuw geldt als de bloeitijd van het gevelteken: kleurige uithangborden, gevelstenen en uithangtekens beheersten het straatbeeld en trokken de aandacht van de voorbijganger. De meeste geveltekens vond men in welvarende steden langs belangrijke handelswegen en vaarroutes: Amsterdam, Haarlem, Dordrecht, Hoorn, Zwolle, Maastricht en Utrecht. Een vreemde- ling kon zijn weg in de stad op deze manier goed vinden: geveltekens hadden een plaatsbepalende functie. Het gebruik kwam in de loop van de tijd bij alle lagen van de bevolking voor. Bierbrouwers, bakkers, grutters, vishandelaren, zakkendragers, schoenmakers en slagers ('Het Zwarte Varken', 'Inde Vetten Os') maakten aan hun winkels reclame voor hun producten. Vanaf de Middeleeuwen werd de vishandel gedreven op de Vismarkt. Prachtige huisnamen treft men ook nu nog aan. 'De Meermin', 'De vergulde Elgher', 'Het Marktschip van Delft', 'De Salm', 'De Schelvisch', 'De gekroonde Carper'. Graanhandelaren woonden op het Neude, deze 'coorncopers' noemden hun huizen 'De Drie Vergulde Corenaeyeren' (1639) en 'De Vergulde Coornsack' (1686). Ambachtslieden als smeden, metselaars ('In de Gekroonde Troffel' en schrijnwerkers ('De Spijkerboor') vermeldden hun naam of beeldden hun gereedschap af op de gevel. Op de Voorstraat in Utrecht hing bij de blauwverver een bord met de tekst: 'De Blauwe Hant'. Kappers, chirurgijns, vroedvrouwen en apothekers ('Daer die Vergvlde Vijsell wthangt') hadden hun eigen uithangtekens. Op torens, kerken, kloosters, gasthuizen, 'cameren', weeshuizen en openbare gebouwen verschenen fundatiestenen voorzien van uitgebreide teksten en wapens. Het Jansveld diende als eindpunt voor vrachtrijders en marktbezoekers. Hier stalden ze hun paarden en wagens en overnachtten zonodig in een herberg. Hier vond men dan ook veel stal houderijen annex herbergen met namen als 'Den Ouden Edelen Baas', 'Het Huyrpeert', 'De Postpaarden', ''t Bonte Lam', 'Den Orangenboom', 'De Drie Roscammen'. Twee gevelstenen (Jans veld 41, 43) herinneren nog aan deze laatste herberg. Tot 1845 wordt 'De Drie Roscammen' als logement met stalling vermeld. Hoewel de herberg niet aan de sloop ontkwam, zijn de gevelstenen bewaard gebleven en op de nieuwe panden aangebracht. Ook bij molenaars was de gevelsteen geliefd. De vele molens die Utrecht in de achttiende eeuw rijk was werden van fundatiestenen voorzien. In 1745 bouwden de molenaars Govert van Rhijn en Bernardus Sonnenberg een stenen molen op het Paardenveld, die de naam 'Rijneson' kreeg. Aan het gebruik van geveltekens kwam een einde toen de Fransen in 1795 de Nederlanden bezetten. Via de Tolsteegpoort trokken de legers op 17 januari van dat jaar Utrecht binnen. Al op 1 februari besloot het stadsbestuur, de Municipale Raad, 'omme alle de huizingen en cameren binnen de stad staande, te doen nummeren als meede omme ieder compagnie off wijk een letter te geeven van A tot H incluis om reedenen dat men hierdoor de inquartiering beeter kan reguleeren [?].' Alleen Wijk c bestaat nu nog in Utrecht. De noodzaak om door middel van een gevelteken op te vallen werd minder. De reclamefunctie bleef echter intact. Toen omstreeks 1880 de massareclame opkwam prezen muurschilderingen en fel gekleurde geëmailleerde borden artikelen aan. De negentiende en de twintigste eeuw In de negentiende eeuw veranderde de soms nog middel eeuwse structuur van veel steden radicaal, zo ook in Utrecht. De stadsmuren, wallen, bastions, poorten, torens en bolwerken werden geslecht, waarna architect J.D. Zocher jr. plantsoenen en singelgrachten ontwierp. De voorgevels van de huizen binnen de singels veranderden eveneens: strakke lijstgevels en grotere ramen zonder luiken werden geliefd. De opkomst van gespecialiseerde winkels bracht veranderingen met zich mee bij de inrichting van het be- gane grondgedeelte en bij de omlijsting van de onderpui. Dit bleek catastrofale gevolgen te hebben voor de geveltekens. In de eerste catalogus van het Centraal Museum uit 1838 werden drie gevelstenen beschreven.Tussen 1878 en 1928 ontstond het grootste gedeelte van de collectie geveltekens, waaronder uithangborden en gevelstenen. Rond 1930 vond een grote sloop plaats van zeventiende-eeuwse panden, zodat de straten van de binnenstad verbreed konden worden voor het toenemende gemotoriseerde verkeer. Verpauperde buurten verdwenen eveneens en in 1970 maakte het oude stationskwartier plaats voor een modern winkelcentrum: Hoog Catharijne. Hierdoor nam de interesse voor het behoud van monumenten toe. De historische kern met zijn vele kerken en monumentale panden moest intact blijven. Zo vonden grootschalige restauraties plaats, waarbij de- tails niet over het hoofd werden gezien. Huisnamen werden in hun oude glorie hersteld, gerestaureerde en nieuwe gevelste- nen verfraaiden de oude binnenstad. Het aanbrengen van gevelstenen gebeurt tot op de huidige dag. Gedenkstenen en eerste steenleggingen zijn populair. Daar- naast stimuleert de Gemeente Utrecht sinds 1989 - in het kader herstelplan geveltekens historische binnenstadhuiseigenaren om oude huisnamen en gevelstenen terug te brengen in het straatbeeld. De eerste gevelsteen van dit plan is 'de ijzeren hoet', in 1989 aangebracht op Oudegracht 293. De huisnaam stamt van een uithangbord uit 1637. Deze steen is vervaardigd door de Utrechtse steenhouwer Koos Boomstra, die sindsdien voor de Oudegracht een tiental gevelstenen ont wierp. De belangstelling voor het gevelteken werd in 1698 gewekt door Jeroen Jeroense. Onder het pseudoniem Hieronymus Zweerts begon hij bij wijze van ontspanning op last van zijn arts in 1682 aan een vierdelig boekwerk onder de titel Koddige en ernstige opschriften op luijffels, wagens, glazen, uithangborden en andere tafereelen van langerhand bij een gezamelt en uitgeschreven door een liefhebber derzelve. In 1866 verscheen in Engeland History of Signboards from the Earliest Times to the Present Day, geschreven door Jacob Larwood en John Camden Hotten. Dit werk en de publicatie van Jeroen Jeroense inspireerden J. van Lennep en J. ter Gouw tot hun boeken over uithangtekens. In 1868 verscheen deze uitgave onder de titel De uithangteek ens, in verband met Geschiedenis en Volksleven beschouwd, in 1869 gevolgd door Het Boek der Opschriften, Een bijdrage tot de Geschiedenis van het Nederlandsche Volksleven. Van Lennep en Ter Gouw verstaan onder door hen zelf geïntroduceerde begrip 'uithangteekens': 1 uithangborden 2 gevelstenen: gebeeldhouwde reliëfs, in de gevel ingemetseld 3 uithangende of uitstekende figuren 4 figuren in het snijraam, gebeeldhouwd of geschilderd 5 figuren op de luifel, geschilderd of in hout daarop geplaatst 6 figuren op de deur of op de luiken geschilderd 7 figuren op de geveltop(waaronder windwijzers kunnen voorkomen) 8 figuren op kratten of panelen van wagens, geschilderd of gebeeldhouwd 9 figuren op hakkeborden, mastschilden en kliks 10 figuren op hekken van tuinen en velden 11 opschriften en rijmen zonder illustratie 12 figuren en namen in daken (bijvoorbeeld door middel van verschillende kleuren dakpannen). Deze uithangtekens dienen wel vanaf de openbare weg zichtbaar te zijn, zodat alles wat zich binnen de gebouwen bevindt, maar ook voorstellingen en opschriften op graftombes en zerken, door hen niet als uithangteken worden beschouwd. Het belang van de werken van Van Lennep en Ter Gouw is bijzonder groot: nog steeds wordt uit deze voor die tijd volledige overzichten geciteerd. Er is nadien geen overzichtswerk verschenen. Interessant voor de geveltekens van de stad Utrecht is het manuscript dat Nicolaas van der Monde omstreeks 1840 vervaardigde onder de titel 'Afbeeldingen, allen naar de natuur, van oude vermaarde gedenkstenen, met wapenen, opschriften, beeldhouwwerk in de gevels der onderscheidene huizen'. Hierin heeft Van der Monde een overzicht verzameld van 138 ingekleurde tekeningen. Het is niet bekend hoe hij te werk ging. Vermoedelijk heeft hij ter plekke aantekeningen gemaakt en deze vervolgens thuis uitgewerkt.2 Deze boekhandelaar, uitgever en historicus is voor de Utrechtse geschiedschrijving van groot belang geweest. Hij gaf het Tijdschrift voor geschiedenis, oudheden en statistieken van de provincie en stad Utrecht (vanaf 1835) uit en schreef het driedelige werk Geschied- en oudheidkundige beschrijving van de pleinen, straten, stegen, waterleidingen, wedden, putten en pompen der stad Utrecht [?] (1844-1846). Wat is een gevelteken? Een definitie van een gevelteken valt moeilijk te geven. Het trekken van een grens is geen gemakkelijke zaak en heeft een zekere willekeur in zich. Bij de inventarisatie van geveltekens is het Utrechts Gevelteken Fonds uitgegaan van de opsomming die Van Lennep en Ter Gouw geven. Bovenlichten, muurankers en lichtbalken zijn buiten de rubricering gebleven. Het aantal ru brieken is nu teruggebracht tot vijf: 1 gevelstenen 2 figuren op of aan de gevel 3 afbeeldingen en opschriften op gevels en balken 4 uithangborden 5 overige afbeeldingen. Voor de stad Utrecht vormen de stenen het belangrijkste deel van de geveltekens. Daarom is hierin een onderverdeling aan- gebracht: a figuratieve gevelstenen b wapenstenen c stenen met een spreuk d gedenkstenen e naamsaanduidingen f overige afbeeldingen.

GEVELTEKENFONDS UTRECHT

STICHTING

INLEIDING